مهم‌ترين افتراق مسلمانان بعد از پيامبر صلّى اللّه عليه و آله دانست . « 1 » 3 . محورهاى كلامى اختلافات فرقه‌ها با نگاهى گذرا به تاريخ و عقايد فرقه‌هاى اسلامى و انديشه‌هاى كلامى مطرح در قرون نخست ، مىتوان سير تدريجى اختلافات را بر سر مسائلى از اين قبيل دانست : خلافت و رهبرى ، قضا و قدر و جبر و اختيار ، ايمان و كفر ، صفات الهى ، حدوث و قدم قرآن ، رؤيت خدا ، امر به معروف و نهى از منكر ، مصادر شناخت دين و احكام شريعت و خروج و يا عدم خروج بر حاكم . در اين قسمت پس از اشاره به سخنان برخى از ملل و نحل‌نگاران به جمع‌بندى نهايى مىپردازيم . شهرستانى ضابطه شكل‌گيرى فرقه‌ها و مرزبندى و جدايى فرق و مذاهب از همديگر را در چهار قاعده مىداند : 1 . توحيد و صفات خدا ؛ شامل مسائلى چون نفى يا اثبات صفات ازلى و ذاتى و فعلى ، كه محور اختلاف اشعريه و كراميه و معتزله و مجسمه شد . 2 . قدر و عدل الهى ؛ شامل مسائلى چون : قضا و قدر ، جبر و كسب و اختيار ، اراده خير و شر و معلوم و مقدور ، كه اختلاف و مورد اثبات و نفى بين قدريه ، نجاريه ، جبريه ، اشعريه و كراميه شد . 3 . وعد و وعيد و اسماء و احكام ؛ مشتمل بر مباحثى چون : ايمان ، توبه ، وعيد ، ارجاء و كافر و گمراه دانستن و يا ندانستن اشخاص ، كه از موضوعات اختلافى بين فرقه‌هايى چون : مرجئه ، وعيديه ، معتزله ، اشعريه و كراميّه است . 4 . عقل و نقل و رسالت و امامت ؛ شامل مباحثى چون : تحسين و تقبيح ، صلاح و اصلح ، لطف ، عصمت در نبوت و شرايط امامت و منشأ مشروعيت آن و چگونگى

--> ( 1 ) . نك : رازى ، ص 295 ؛ قاضى نعمان ، نعمان بن محمد ، ابن حيون ، اختلاف اصول المذاهب ، ص 43 - 44 .